Crkva Svetog Dimitrija 2017-12-07T13:52:29+00:00

Hram Svetog Dimitrija

crkva svetog dimitrija markova crkva

Najverovatnije je da su hram sv. Dimitrija u selu Markova crkva sazidali izbegli monasi iz Markovog manastira kod Skoplja.To se desilo negde u prvoj polovini 15. veka. Kasnije mnogobrojne prepravke dovele do nedoumice o originalnoj varijanti plana. Naime za njeno zidanje vezuju se razne narodne priče.

U selu se nalazi stara crkva Svetog Dimitrija, koja je od davnina poznata kao “Markova Crkva”, pa je po njoj i celo selo dobilo ime. Prema sačuvanom predanju u srednjem veku u ovom pograničnom području , crkvu je sazidao neki vojvoda Marko pa je dobila ime Markova Crkva.

Prema jednoj verziji crkvu u Markovoj Crkvi sagradili su kaluđeri izbegli iz Markovog manastira kod Skoplja i posvetili je Svetom Dimitriju. Crkva je sa jednim kubetom, mala, zidana od kamena, sagrađena prema zvaničnoj istoriji, u prvoj polovini 15. veka i nekoliko puta je paljena od Turaka. Međutim, kada je reč o datovanju Hrama Svetog Dimitrija u Markovoj Crkvi, treba znati da je u Vizantijskom periodu veliki broj bazilika sa pilastrima izgrađen na Jadranskom primorju. Na Primorju su u srednjevizantijskom periodu pilastri prihvaćeni kao prepoznatljiv elemenat čitave grupe spomenika, izgubivši u velikoj meri ulogu kontrafora. Markova Crkva (Svetog Dimitrija) je sa pilastrima na fasadama povezanim sa lepim lukovima i kupolom iznad središnjeg traveja.

Neimari srpskih srednjovekovnih građevina i naši ikonopisci freskopisci učili su od umetnika Vizantije, pre svega, a kasnije su imali uzore i na zapadu. Tvrdnja da pravoslavni teoretičari i umetnici nisu znali za zlatni presek je jednostavno neverovatna. Budući da je u Vizantiji visoko obrazovanje bio tzv. kvadrivijum koji je podrazumevao proučavanje Euklidovih Elemenata, Vizantinci su morali znati za pojam zlatnog preseka buduci da se on uvodi već u drugoj knjizi (stav II.11). Međutim činjenica je da primena zlatnog preseka u pravoslavlju nije bila afirmisana.Jedan od razloga je verovatno bila zabrana korišćenja trodimenzione forme (osim hramova) kao umetnosti. Ipak imamo i u pravoslavlju na primere primene zlatnog preseka pri gradnji pravoslavnih hramova, osim što ga srećemo kod crkve Svetog Dimitrija u Markovoj Crkvi ,nalazimo na primenu zlatnog preseka na primer kod crkve manastira Banje kod Priboja, crkve manastira Psače, crkve u Trepči i kod crkvi u Drenči i Novoj Pavlici.

hram svetog dimitrija markova crkva selo

Interesantno da su hram Nova Pavlica pored Ibra i tvrđave Brvenik, a čiji su neimari pri izgradnji koristili proporciju zlatnog preseka, podigla braća Stefan i Lazar Musić krajem XIV veka. S obzirom da je i pri gradnji hrama u Markovoj Crkvi korišćen zlatni presek, verovatno su ga gradili isti neimari a što navodi na zaključak da su ktitori hrama u Markovoj Crkvi takođe bili Musići.

Markova Crkva se pominje u turskom popisu iz 1560. godine.

Poznato je da je živopis Crkve Svetog Dimitrija radio oko 1622 godine Jovan zograf sa zografom Nikolom. U pomeniku manastira Rače spominje se medju mitropolitima neki Maksim, pored koga stoji : “Markova crkva”. Pomenik je iz doba izmedju 1616. i 1682. god. Selo se pominje i u spisku sela Paleškog okruga iz 1737. god. pod imenom Markovaceska i imalo je tada 18 domova.

markova crkva

Za zidanje Crkve Svetog Dimitrija vezane su još dve narodne priče:

Prema prvoj legendi u srednjem veku, na Belom Brodu, kod Ćelija, prelazio je put koji je dolazio iz centralne Srbije i preko njega se ova oblast vezivala za Podrinje. Na ovom prelazu put se delio u dva kraka: jedan je išao uz Kolubaru do Karaule i dalje prema Valjevu, a drugi se spuštao niz Kladnicu u dolinu Tamnave. Sve do nedavno postojali su ostaci ćuprije i utvrđenja koje je štitilo prelaz preko Ljiga i Kolubare, a koje Stojan Novaković pominje kao srednjovekovni grad Bradar (Brodar) dok Aleksandar Deroko govori o srednjovekovnom gradu Anište.

Možda su tu, ili u istočnom Županjcu, beleži putopisac Feliks Kanic, stanovala tri brata od kojih su , prema predanju, Marko i Stepan, pošli na Kosovo verujući da se iz rata sa Turcima neće više vratiti, pa su stoga zamolili Petka, koji je ostao kod kuće, da za spas duše sva tri brata i sestre Joke o njihovom trošku sagradi četiri jednake crkve. Nasuprot očekivanju, srećno su se vratili i videli da je Petko za njih i sestru Joku (Doku) podigao samo kapelice u Markovoj Crkvi, Stepanju i Dokmiru, a u slavu svoje zaštitnice, Svete Petke, raskošnu crkvu. Ogorčeni, oni su prokleli ovu crkvu; ona je upadljivo počela da propada, dok su Stepanjka u selu Stepanju i Markova crkva u istoimenom selu na rečici Toplici, napredovale.

Po drugoj legendi crkvu u Bahu, Markovu i Dokmirsku zidao je neki srpski velikaš o svom trošku, pa je prve dve dovršio, a Bašku nije hteo, jer mu preduzimač nije ispunio ugovor. Posle propasti srpske države crkva je obnavljana i rušena više puta. Nakon oslobođenja od Turaka napuštena crkvu bila je u ruševinama sve do 1827. godine. Prvi obnavljač i sveštenik ove crkve bio je Sreten Radosavljević, rođen u selu Vračeviću. U kamenoj ploči, koja je uzidana u crkvu Svetog Dimitrija, Markova Crkva, stajao je natpis:

“Obnovi se ovaj hram u ime Oca, Sina i Svjatago Duha pod vladom Knjaza Srbskoga Miloša Obrenovića – Teodorovića, pomoću gospodina Jevrema Obrenovića, žitelja šabačkog, nastojavanjem jereja Sretena Radosavljevića”.

markova crkva ulaz

Danas na Toplici Sretenovića vodenice, one koju je Sreten 1818. od Turaka Valjevskih kupio,u buci se kamenje dodiruje i žito melje, a nekada kraj Toplice, kroz vreme kao narodno sećanje do nas dopire, behu Dvori i Vinogradi Lazarevog Gospodara granice , Milana Toplice. Onog Vojvode srpskog što u noći letnje dugodnevnice 1389. planinskim putem pođe na Kosovo i čija vojska u Gornjolajkovačkoj Crkvi u obesti svojoj naoru na koplja nabijaše. Dok Bog prašta a čovek se kaje i Ljudi će biti. U ranu zoru ti isti vojnici telima svojim krivi polumesec pritisnuše i u kruženju ga svom zaustaviše. Zaustavi polumesec Mrtva Vojska Zmaja od Toplice koji kao Sveti Ratnik i Milošev prevodioc u šatoru Muratovom dade život za slobodu. I tako Hram u Markovoj Crkvi i legende o njegovom nastanku vazda su nemi svedoci o ljudima i njihovim sudbinama širom Kolubare i Tamnave, od praistorije do današnjih dana, u ovom sudbinskom pograničnom području gde večito Rušitelji dolaze nakon Neimara, a ovi opet posle njih, gde su Visoko Nebo i Duboka Zemlja jedino uvek isti. I romor vode Kolubarske.

Markova Crkva
Opština Lajkovac

Video reportaža

Pogledajte video prilog, o Hramu Svetog Dimitrija u selu Markova Crkva, našeg prijatelja Nenada Koreničića.